• امروز : چهارشنبه - ۳۰ خرداد - ۱۴۰۳
  • برابر با : Wednesday - 19 June - 2024
گفت‌وگو با مصطفي مهرآيين جامعه شناس:

مطالعات شهرداری درباره تهران تنها یک چیز را به ما نشان می دهد؛ فاجعه

  • کد خبر : 3158
مطالعات شهرداری درباره تهران تنها یک چیز را به ما نشان می دهد؛ فاجعه
مهراوه فردوسی/ کلانشهر تهران اين روزها حسابي آلوده است. حجم بالاي وسايل نقليه، بنزين هاي ناخالص، وارونگي دما در نيمه دوم سال و... از علل اين آلودگي است. با مصطفي مهرآيين، جامعه شناس صحبت كرديم تا اين مولفه شهري را در برخورد با شهروندان و از لحاظ مطالعات فرهنگي زندگي روزمره شهري بررسي كنيم.

شهر تهران به عنوان پایتخت ایران از لحاظ خصوصیت های فضایی – زمانی- مکانی ویژگی های منحصر به فرد و نیز مشترکی همانند سایر شهرها دارد. تراکم بالای فضایی شهر و ایجاد مشکلاتی از قبیل ترافیک های سنگین، آلودگی هوا، آلودگی صوتی و غیره، وضعیت تهران را در میان شهرهای ایران و حتی جهان، در زمره«ترین ها» قرار داده است. به عنوان نخستین سوال می خواهم قدری راجع به فضاهای شهری و ارتباط آن با مدرنیته بگویید؟ به تعبیر دیوید لایون، شهر همچون کوره یی است که مدرنیته در آن شکل و قالب می گیرد و بازآفرینی می شود.

به طور کلی پاسخ سوال شما این است که مدرنیته و شهر در پیوند جدی با یکدیگرند و شاید بتوان این دو واژه را دو تعبیر برای یک واقعیت دانست. اما اجازه بدهید من ابتدا منظر خودم را در تحلیل پدیده یی همچون شهر و پیامدهای ناشی از آن روشن کنم و بعد به سوالات شما پاسخ دهم. بی تردید، متفکری که می توان در حوزه مطالعات شهری او را متفکری برجسته دانست کسی جز دیوید هاروی نیست. چرا به دیوید هاروی علاقه مندم؟ هاروی از جمله متفکرانی در این حوزه است که کوشیده با اتخاذ رویکرد تحلیلی «فرانظریه» بر بالای نظریه های متفاوت مربوط به شهر و مسائل شهری بنشیند و به شیوه یی کاملابرجسته نشان دهد که هر یک از این نظریه ها از چه توان و امکانی برای مطالعه شهر و پیچیدگی های حاکم بر آن برخوردارند. از سوی دیگر، هاروی کوشیده است با اتخاذ رویکرد تحلیلی «فرا روش»، خود را درگیر با روش شناسی های متفاوت در حوزه مطالعه شهر سازد و نشان دهد که هر یک از این اسلوب های شناخت از چه توان و امکانی برای مطالعه شهر برخوردارند و چگونه نظم و قوانین معرفتی حاکم بر آنها ذهن ما را به هنگام تلاش برای مطالعه پدیده یی همچون شهر، مقید و مشروط به نوع خاصی از دیدن می سازد. از سوی دیگر هاروی از مهم ترین تاریخ نگاران فرهنگی و اقتصادی- اجتماعی شهر است. منظورم از این دو واژه تاریخ نگاری فرهنگی و تاریخ نگاری اقتصادی- اجتماعی را توضیح می دهم. ببینید ما می توانیم تاریخ هر پدیده از جمله شهر را گاه مبتنی بر مفاهیم، ایده ها، گزاره ها، احساس ها، عواطف، شیوه های تجربه و زبان و صورتبندی های زبانی همبسته با آن پدیده قرائت کنیم. انجام این کار به معنی آن است که ما در حال نگارش تاریخ فرهنگی آن پدیده هستیم. به عبارت دیگر سخن گفتن از اندیشه ها و تصاویر همبسته با یک واقعیت همان سخن گفتن از تاریخ فرهنگی آن واقعیت است. گاه ما تاریخ یک واقعیت را از طریق توجه به روندها و فرآیندهای عینی و روابط اجتماعی مربوط به آن واقعیت بازیابی و مطالعه می کنیم. در این حالت ما مشغول تاریخ نگاری اقتصادی- اجتماعی هستیم. هاروی از دو طریق به این دو شیوه تاریخ نگاری از شهر دست یافته است. نخست با مطالعه ادبیات و هنر یا به عبارت دیگر همان صورتبندی زبانی که در کانون آن شهر جای گرفته است و دوم با مطالعه دقیق ادبیات اندیشه مارکسیستی به ویژه آثار خود مارکس و کسانی چون ای پی تامپسون با اثر برجسته اش یعنی «طبقه کارگر انگلستان» پیوند میان این دو دانش را می توان به طور خاص در اثر برجسته هاروی با نام «پاریس پایتخت مدرنیته» مشاهده کرد. هاروی در نهایت به روش شناسی خود درمطالعه شهر عنوان «روش شناسی ماتریالیسم تاریخی- جغرافیایی» داده است. از همین عنوان می توان فهمید که هاروی از چه دانش ترکیبی گسترده یی برخوردار است. فارغ از گستردگی دانش هاروی، آنچه روش شناسی مطالعاتی وی درباره شهر را برجسته می سازد توان این روش شناسی در فایق آمدن بر شکاف ها و گسست هایی است که تاکنون در حوزه مطالعات شهری وجود داشته است. یکی از مهم ترین شکاف های موجود در این حوزه، شکاف و گسست میان مطالعه روندها و فرآیندهای عینی شهری و فرهنگ شهر و دنیای ذهنی حاکم بر حیات شهری است که هاروی در مطالعه خود هر دوی آنها را مورد توجه قرار می دهد. نکته دیگر، آنکه هاروی استقلال هستی شناختی و معرفتی فرهنگ را به رسمیت می شناسد و آن را صرفا بازتاب روندهای عینی شهر نمی داند. هاروی حتی فراتر از این رفته و گاه حیات عینی شهری را چیزی جز تحقق عینی همان اندیشه ها نمی داند. به عبارت دیگر، هاروی رابطه میان فرهنگ و ساختارهای عینی را یک رابطه «بخشی» و «تا حدودی» می داند. فرهنگ شهری و شهر تا حدودی وابسته به هم هستند: بعد از آن فرهنگ شهری از منطق درونی خاص فرهنگ تبعیت می کند. نکته مهم تر در اندیشه هاروی، نگاه دیالکتیکی وی است. به اعتقاد او «هیچ نظام اجتماعی متحول نمی شود مگر آنکه ویژگی های نوین به شکل پیشینی در وضعیت موجودش حضور داشته باشد». او تحول را در درون گسست های نهفته در یک پدیده جست وجو می کند و نه در برخورد پدیده های بیرونی دیگر با آن پدیده. در بررسی تحولات شهر، او همواره در جست وجوی گسست ها و شکاف های موجود در واقعیت است تا با تاکید بر آنها مسیر تازه یی را در واقعیت بیابد و آن را به ما نشان دهد. می دانید که این یعنی _همان گونه که مارکس معتقد بود _ واقعیت مایه تحول و امید و افتخار است نه مایه ناامیدی. واقعیت شهر در نگاه هاروی انباشته از رخدادهای تازه یی است که پیدایش خود را انتظار می کشند. نکته آخر را را هم درباره روش شناسی هاروی درباره شهر بگویم و به سوال بعدی شما بپردازیم. هاروی معتقد است مطالعه شهر یعنی اندیشیدن درباره «راه های مشاهده شهر، خوانش متن آن و یافتن چارچوب تفسیری برای موقعیت یابی هزار و یک پیشامد در خیابان های شهر». در اینجا، علاقه هاروی به دیدن شهر همچون یک متن و تلاش برای خوانش آن را شاهد هستیم. هاروی در ادامه زیمل و بنیامین آغازگر «مطالعه هرمنوتیکال شهر»است. من اگر بخواهم به پروژه فکری هاروی عنوانی بدهم، پروژه هاروی را «جامعه شناسی تاریخی شهر» می دانم که اگر چه عینیت گراست اما پوزیتیویست نیست.

حال با توجه به این تعبیر و آنچه گفتید، زندگی در کلانشهر های مدرن واجد چه مولفه هایی است و تهران کدامیک از آنها را داراست؟

به عنوان مثال، زیمل معتقد است بنیاد روانشناختی فرد از نوع کلانشهری آن درشدت یافتن تحریکات عصبی نهفته است که خود ناشی از تغییر سریع و بی وقفه محرک های برونی و درونی است و پس از مدتی در این حالت آخرین تکیه گاه اعصاب واکنش نشان ندادن به تحریکات است. اعصاب به این شیوه با محتواها و اشکال زندگی کلانشهری سازگاری پیدا می کنند. در خیابان های تهران که قدم می زنیم بسیاری از تحریکات محیطی ذهن شهروندان را تحت تاثیر قرار می دهد. موجی از این پالس ها به سمت ما می آید. ازدحام جمعیت در خیابان ها، آلودگی صوتی، ظاهر نابسامان شهر، سرعت زیاد خودرو ها، دعواهایی که در خیابان، اتوبوس و مترو می شود تا آنجاست که راه گریزی نمی ماند و شاه کلید رهایی از ویژگی های زجرآور کلانشهر تهران «عادت» به آنهاست. حال سوال اینجاست. آیا این عادت و سازگاری ذهن شهروندان را به سمت بی تفاوتی به فضای شهری و عدم انگیزه و تلاش برای درست کردن اوضاع نمی برد؟ اینکه شهروندان تهرانی به صورت ناخودآگاه ساعات متعدد ماندن در ترافیک و حتی میزان آلودگی شهر خود را برای دیگران (سایر شهرستان ها) تعریف می کنند و این را یک مولفه مهم برای مدرن بودن و کلانشهر بودن محل زندگی خود می دانند. این پدیده را چطور تحلیل می کنید؟

بله، آنچه درباره شهر تهران گفتید کاملادرست است. هاروی در کتاب «پاریس، پایتخت مدرنیته» به نقل برخی توصیفات بالزاک درباره شهر پاریس پرداخته که بسیار دردآورتر از آن چیزی است که شما گفتید. بالزاک در قطعه یی می نویسد: «پاریس به شکل لگام گسیخته یی به حرکت درآمده است و سر توقف ندارد. معجزه هیولایی، آمیزه شگفت آوری از حرکت ها، ماشین ها و ایده ها، ماجراهای بی شمار عاشقانه متفاوت… پاریس ملکه بی قرار شهرهاست… … در پاریس همه چیز قابل تحمل است: حکومت، گیوتین، کلیسا و آبله. از شما همیشه در پاریس استقبال می شود اما اگر هم آنجا نبودید کسی دلتنگ تان نخواهد بود». ببینید چه می گوید. می گوید «در شهر همه چیز قابل تحمل است». عادت، یا همان مرگ خود، هم قابل تحمل است. فراتر از این می گوید در مرگ شما و در نبودن تان حتی کسی دلتنگ شما نمی شود. ببینید اصولاادبیات و به ویژه رمان چیزی جز روایت شکست انسان شهری نیست. اگر حماسه روایت پیروزی انسان بود، رمان روایت شکست انسان است. اینکه می گویید در شهری همچون تهران چه مسائلی بر ما عارض شده است را می توان به خوبی در ادبیات جست وجو و آن را استخراج کرد اما در یک جمله می توان شهر را «محیط تجربه شکست ویافتن دوباره امید در این شکست ها دانست». اگر به طور خاص از من می خواهید یک توصیف جامع از ویژگی های شهر تهران ارائه کنم باید بگویم اینکار کار یک مصاحبه نیست و آن را باید در یک پروژه فکری دنبال کرد. اما یک نکته را باید درباره مطالعات شهری در ایران بگویم که در سوالات شما هم به نوعی این ایراد دیده می شود و آن اینکه ببینید دریافت ما شهر بیشتر دریافت زیملی- بنیامینی است که خب همان گونه که میدونم با عطف به دیدگاه های آنها درباره فرهنگ و روانشناسی حیات شهری قرائت می شود و ما اصولاروانشناسی حیات شهری را در اینجا قرائت ها بسیار پررنگ می بینیم. هاروی ما را از این نکته برحذر می دارد و می گوید که واقعیت حیات شهری را باید در جایی دیگر یعنی در روندهای مربوط به سرمایه یی شدن حیات شهری و بنیان های اقتصادی- جغرافیایی- فرهنگی آن جست وجو کرد.

 آقای دکتر بسیاری معتقدند مدیریت کیفیت زندگی یعنی تغییر شرایط عینی زندگی در جهت مطلوب، که وظیفه اصلی دولت هاست. به این ترتیب آشنایی و حساس شدن به مفهوم کیفیت زندگی، به دولت ها و حکومت های محلی کمک می کند در راه مطلوب کردن شرایط عینی زندگی و واقعیت ها گام بردارند و به شهروندان نیز امکان دهد، مدیریت کیفیت زندگی خویش را در دست گیرند. این اتفاق تا چه حد در تهران افتاده است؟ از سوی دیگر به نظر شما، نقش شهروندان به عنوان بخشی از این چرخه جامعه شناختی چیست و آنها تا چه حد می توانند در راستای بالابردن کیفیت زندگی شهری مدرن موثر باشند؟

معتقدم اصلانباید به دنبال این اتفاق در جامعه ما بود. نه دولت و نه شهروندان ما هیچ تصوری از آنچه بر آنها می گذرد ندارند. چرا؟ چون جای دیگری دچار بن بست است. منظورم حوزه اندیشه و هنر و ادبیات است. ببینید جامعه شناسی چیزی جز یک روایت یا یک گفتمان درباره حیات شهری مدرن نیست. هنر و ادبیات مدرن هم چیزی جز روایت درون انسان و پیچیدگی های حاکم بر زندگی وی نیست که عمدتا چیزی جز حیات شهری نیست. به عبارت دیگر، شهر چیزی جز سخن گفتن درباره شهر نیست. وقتی درباره پدیده یی سخن نمی گوییم یعنی اصلاوجود ندارد چون در جامعه ما پدیده ها به سخن نمی آیند یا به عبارت هاروی تبدیل به یک انتزاع انضمامی نمی شوند، اصولاسخن گفتن از مدیریت زندگی یک امر منتفی شده است. شما بدون داشتن یک تصویر از یک پدیده چگونه قادر به تغییر آن پدیده هستید. نکته دیگر، اینکه متاسفانه مثل همه فرم گرایی های دیگر در جامعه ما، در سال های اخیر با پدیده یی همچون ورود شهرداری و معاونت های پژوهشی آن به حوزه مطالعات شهری روبه رو هستیم. این پدیده تنها زمینه ساز بی خیالی بیشتر ما شده که گویی داریم کاری می کنیم در حالی که با مطالعه این گزارش طرح ها می توان فهمید که چگونه پژوهش در راستای فساد سازمان یافته در حال حرکت است. تهران نه تنها شهری دردآور است بلکه مطالعه پژوهش ها درباره تهران هم درد آور است. مطالعات شهرداری درباره تهران مانند خود این شهر تنها یک چیز را به ما نشان می دهد: «فاجعه».

لینک کوتاه : https://vatanshahr.ir/?p=3158
 

برچسب‌ها

ثبت دیدگاه

قوانین ارسال دیدگاه
  • دیدگاه‌های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام‌هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام‌هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.